Nhiều nhà nghiên cứu đang thổi phồng sự lo lắng quá mức về mức margin trong giao dịch chứng khoán phái sinh mà họ quên rằng mức margin cao mới là tiền đề quan trọng để thị trường phái sinh tồn tại. Bản chất nguyên thủy chứng khoán phái sinh chính là khoản bảo hiểm cho danh mục đầu tư, nghĩa là bỏ ra một lượng tiền ít để phòng trường hợp thị trường diễn biến ngược chiều với vị thế danh mục mà nhà đầu tư đang nắm giữ.

Nói một cách đơn giản là như các bạn đi xe cơ giới thì bao giờ cũng phải mua bảo hiểm trách nhiệm dân sự đối với người thứ 3, nghĩa là nếu chẳng may bạn đâm đổ cột điện thì bên bảo hiểm sẽ đứng ra đền bù cho bạn mặc dù bạn không mong muốn đâm đổ cột điện.

Quay lại sản phẩm hợp đồng tương lai VN30-Index
 
Sản phẩm phái sinh được đưa vào giao dịch đầu tiên là hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu VN30-Index.
 
Mỗi hợp đồng tương lai có một mã riêng tương tự như cổ phiếu, được quy ước theo quy tắc nhất định và chứa đựng thông tin về hợp đồng đó. Ví dụ, Hợp đồng có mã VN30F1706 bao gồm các thông tin: “VN30F” là Hợp đồng tương lai của chỉ số VN30. “17” là năm 2017 và “06” là tháng đáo hạn của Hợp đồng.
 
Hiện tại cùng một lúc sẽ có 4 "tháng” hợp đồng (contract months) được giao dịch với chỉ số VN30-Index: hợp đồng tương lai cho tháng hiện tại; hợp đồng tương lai cho tháng kế tiếp; hợp đồng tương lai cuối quý gần nhất; hợp đồng tương lai cuối quý tiếp theo.
 
Ví dụ, hợp đồng tương lai có mã số VN30F1706 là hợp đồng cho tháng hiện tại sẽ đáo hạn vào tháng 6/2017. Bên cạnh đó nhà đầu tư có thể giao dịch hợp đồng có mã số VN30F1707 là hợp đồng sẽ đáo hạn vào tháng kế tiếp (tháng 7/2017). Hợp đồng có mã số VN30F1709 là hợp đồng sẽ đáo hạn vào quý gần nhất (tháng 9/2017 – quý III/2017). Hợp đồng có mã số VN30F1712 là hợp đồng đáo hạn vào quý kế tiếp (tháng 12/2017 – quý IV/2017).
 
Nội dung quan trọng nhất trong hợp đồng mẫu là hệ số nhân. Hệ số nhân để quy đổi giá trị điểm chỉ số thành tiền và sẽ quy định quy mô hợp đồng. Hệ số nhân đối với VN30-Index là 100.000 đồng, nghĩa là quy mô một hợp đồng tương lai chỉ số VN30-Index tại mức 700 điểm là 70.000.000 đồng (100.000 x 700).
 
 
Theo quy định, nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp được nắm giữ tối đa 20.000 HĐTL chỉ số VN30/HNX30 trên một tài khoản. Đối với nhà đầu tư tổ chức và cá nhân lần lượt là 10.000 và 5.000 HĐTL.
 
Điều này được hiểu như sau. Thời điểm hiện tại Vn30-Index giả sử ở mức 700 điểm. Tôi nghĩ rằng cuối tháng 6 tới chỉ số VN30-Index sẽ lên 750 điểm. Tôi mua Hợp đồng tương lai trên chỉ số VN30 có mã VN30F1706, quy mô hợp đồng sẽ là 100.000x750=75 triệu đồng. Tôi chỉ phải bỏ ra 7,5 triệu đồng để ký quỹ. Tôi được mua tối đa 5.000 hợp đồng (tức là được đầu tư tối đa 37,5 tỷ cho hợp đồng này (7,5x5.000).
 
Vậy tôi sẽ giao dịch như thế nào?
 
Mở tài khoản giao dịch
 
Để tham gia giao dịch trên thị trường phái sinh, nhà đầu tư phải mở một tài khoản giao dịch tại công ty chứng khoán tại một CTCK là thành viên giao dịch chứng khoán phái sinh. Nếu nhà đầu tư đã có sẵn tài khoản giao dịch chứng khoán thì chỉ cần mở thêm một tiểu tài khoản, nằm trong tài khoản sẵn có, để giao dịch phái sinh.
 
Kết cấu phiên và thời gian giao dịch
 
Khác với thị trường cổ phiếu chỉ có 2 phiên khớp lệnh liên tục và định kỳ đóng cửa, kết cấu phiên giao dịch hợp đồng tương lai gồm 3 phiên: phiên giao dịch khớp lệnh định kỳ mở cửa, phiên khớp lệnh liên tục, và phiên khớp lệnh định kỳ đóng cửa. Thời gian thị trường phái sinh mở cửa sẽ sớm hơn thị trường cổ phiếu 15 phút, nhưng kết thúc cùng giờ với thị trường cơ sở, cụ thể như sau:
 
- Phiên sáng:
 
+ Phiên khớp lệnh định kỳ mở cửa: 8h45 – 9h00
 
+ Phiên khớp lệnh liên tục: 9h00 – 11h30
 
Giao dịch thỏa thuận: 8h45 – 11h30
 
- Nghỉ trưa 11h30 – 13h00
 
- Phiên chiều
 
+ Phiên khớp lệnh liên tục: 13h00 – 14h30
 
+ Phiên khớp lệnh định kỳ đóng cửa: 14h30 – 14h45
 
Giao dịch thỏa thuận: 13h00 – 14h45
 
Ký quỹ giao dịch
 
Căn cứ vào quy mô hợp đồng, nhà đầu tư có thể tính toán lượng tiền ký quỹ ban đầu để mua một hợp đồng tương lai. Theo quy định của TTLKCK mức ký quỹ ban đầu là 10% giá trị hợp đồng, nghĩa là nếu quy mô hợp đồng là 70.000.000 thì nhà đầu tư chỉ phải bỏ ra mức ký quỹ ban đầu là 7 triệu đồng để mua được 1 hợp đồng.
 
Đơn vị yết giá/Bước giá
 
Đơn vị yết giá không theo giá trị tính bằng tiền mà tính theo điểm chỉ số cơ sở của hợp đồng và được quy định theo từng mẫu hợp đồng cụ thể. Với hợp đồng chỉ số cổ phiếu là 0,1 điểm chỉ số.
 
Bước giá dao động tối thiểu của hợp đồng tương lai chỉ số VN30-Index là 0,1 điểm chỉ số, tương tự như bước giá giao dịch cổ phiếu. Ví dụ VN30-Index hiện có điểm số 700 điểm, nhà đầu tư có thể đặt lệnh ở các mức điểm số: 700,1 điểm, 700,2 điểm, 699,9 điểm và tương ứng là lượng tiền cần có để mua một hợp đồng tại bước giá đó.
 
Đơn vị giao dịch là 1 hợp đồng.
 
Biên độ dao động giá
 
Biên độ dao động giá hợp đồng tương lai được xác định cho từng hợp đồng cụ thể trong giới hạn giữa giá trần và giá sàn chứ không có một mức biên độ dao động cụ thể như trên thị trường cổ phiếu niêm yết hay UPCoM. Giới hạn lệnh, giới hạn vị thế được quy định theo từng hợp đồng, mẫu hợp đồng và được Sở GDCK Hà Nội công bố trước khi áp dụng. Đối với hợp đồng tương lai chỉ số cổ phiếu VN30, biên độ dao động giá là 7%.
 
Lệnh giao dịch
 
Các loại lệnh giao dịch hợp đồng tương lai cũng tương tự như giao dịch cổ phiếu gồm có lệnh giới hạn (LO), lệnh thị trường (MOK, MAK, MTL), lệnh ATO, ATC. Việc sửa hủy lệnh cũng được áp dụng giống như đối với giao dịch cổ phiếu niêm yết.
 
Giá tham chiếu
 
Giao dịch hợp đồng tương lai không có giá đóng cửa cuối ngày như trên thị trường cổ phiếu, thay vào đó sẽ có giá thanh toán cuối ngày. Giá thanh toán cuối ngày là giá trị chỉ số cơ sở đóng cửa tại ngày giao dịch cuối cùng của HĐTL và do TTLKCK xác định và công bố. Giá tham chiếu là giá thanh toán cuối ngày của ngày giao dịch liền trước. Giá tham chiếu trong ngày giao dịch đầu tiên do TTLKCK xác định.
 
Ngày giao dịch cuối cùng
 
Là ngày thứ Năm thứ ba trong tháng đáo hạn, nếu trùng vào ngày nghỉ thì ngày giao dịch cuối cùng của hợp đồng đáo hạn tháng đó sẽ được điều chỉnh sang ngày giao dịch liền trước đó.
 
Phương thức giao dịch và thanh toán
 
Phương thức giao dịch gồm khớp lệnh và thỏa thuận trên nguyên tắc ưu tiên về giá và thời gian.
 
Phương thức thanh toán: tiền mặt.
 
Khi giao dịch cổ phiếu, nhà đầu tư thanh toán tiền và cổ phiếu cho người bán qua hệ thống thanh toán bù trừ với giá trị đúng bằng giá trị cổ phiếu khớp lệnh. Đối với giao dịch hợp đồng tương lai, nếu nhà đầu tư dự đoán chỉ số VN30-Index sẽ tăng/giảm trong thời gian tới, nhà đầu tư đó sẽ đặt lệnh mua một hợp đồng tương lai.
 
Khi chỉ số đó tăng/giảm đúng như dự đoán thì có thể bán hợp đồng đó đi để chốt lãi. Thực chất là nhà đầu tư thực hiện một lệnh bán một hợp đồng tương lai cùng kỳ hạn với hợp đồng đang nắm giữ, tức là nhà đầu tư đang cân bằng vị thế với hợp đồng đang có và tổng vị thế bằng 0, số tiền lãi sẽ được thu về bằng tiền mặt. Nếu nhà đầu tư chưa nắm giữ hợp đồng để cân bằng vị thế thì việc bán hợp đồng mới thực ra lại là mua. Nhà đầu tư sẽ phải trả tiền (tiền ký quỹ ban đầu) để có được một hợp đồng.
 
Để chốt lời/cắt lỗ với vị thế đã có thì giao dịch là đóng vị thế (cover/close) bằng hành động ngược với giao dịch trước đó ở hợp đồng có cùng kỳ hạn.